Pozivajući se na odredbe člana 97, stava 2 i člana 55, Ustava Republike Srbije kojima se „uređuje i obezbeđuje ostvarivanje i zaštita sloboda i prava čoveka i građanina" i „jemči sloboda političkog, sindikalnog i svakog drugog udruživanja, kao i pravo da se ostane izvan svakog udruženja", Narodna skupština Republike Srbije, 8. jula 2009. godine, usvojila je Zakon o udruženjima[1].
Do donošenja novog zakona, u Srbiji je osnivanje i rad udruženja građana bilo uređeno nekadašnjim saveznim Zakonom o udruživanju građana u udruženja, društvene organizacije i političke organizacije koji se osnivaju za teritoriju SFRJ, iz 1990. godine i republičkim Zakonom o društvenim organizacijama i udruženjima građana, iz 1982, odnosno njegovim izmenama iz 1989. godine. Udruživanje stranaca u Republici Srbiji bilo je delimično regulisano i odredbama ranijeg Zakona o kretanju i boravku stranaca[2]. Međutim, nijedan od navedenih propisa nije imao odredbe o osnivanju i delovanju stranih udruženja u Republici Srbiji, tako da su ta udruženja do donošenja novog zakona o udruženjima delovala bez pravnog osnova, pa su i njihovo finansiranje i delatnost bili pravno neuređeni. Nedostatak novog i odgovarajućeg zakonskog i institucionalnog okvira za [3]osnivanje i delatnost organizacija građanskog društva otvoren je niz pravnih i drugih pitanja o statusu tih organizacija i u periodu od 2000. do 2009. godine.
Zakon o udruženjima zadržao je pojam udruženje građana koji se definiše pojam udruženje građana kao dobrovoljnu, nevladinu i nedobitnu organizaciju zasnovanu na slobodi udruživanja više fizičkih i pravnih lica, osnovanu radi ostvarivanja i unapređivanja određenog zajedničkog ili opšteg cilja i interesa koji nisu zabranjeni Ustavom ili drugim zakonom. Tako uspostavljan pravni okvir za osnivanje i delovanje udruženja, bio je i jedna od obaveza koju je Srbija preuzela pristupanjem u članstvo Saveta Evrope (Mišljenje 239 / 2002 Parlamentarne skupštine Saveta Evrope), a time i jedan od uslova za napredak u procesu pridruživanja evropskim integracijama.
Najznačajnije novine koje donosi novi zakon su:
smanjenje broja potrebnih osnivača sa deset na tri;
dobrovoljnost upisa udruženja u registar (udruženje može da deluje i bez upisa u registar, ali u tom slučaju nema svojstvo pravnog lica);
osnivači udruženja mogu da budu fizička i pravna lica, kao i maloletna lica;
uvodi se pojam stranih udruženja i predstavništva stranih udruženja;
udruženja mogu da obavljaju privredne delatnosti, ali i delatnosti od javnog interesa.
Iako se odnos države prema organizacijama građanskog društva postepeno menjao od 2000. do danas, ne može se reći da je taj odnos dostigao nivo organizovane i strateški opredeljene saradnje na ostvarivanju zajedničkih ciljeva niti da je uloga i uticaj društvene savesti organizacija u dobroj meri ostvarena.
Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, krajem 2008. godine u Srbiji je bilo registrovano oko 25.500 udruženja građana, što je za 10.000 više nego krajem 2004, a taj broj sredinom 2009. uvećan je za oko 1000 novih.
[1] Sl. glasnik RS br 51-09
[2] Sl. list SFRJ", br. 56/80, 53/85, 30/89, 26/90 i 53/91, „Sl. list SRJ", br. 24/94, 28/96, 68/02 i „Sl. glasnik RS", broj 101/05.
ALEKSANDAR BRATKOVIĆ, Proconcept, Beograd, programski direktor
Recenzija: Slobodan Vučetić, politički analitičar (bivši predsednik Ustavnog suda Srbije) i Žarko Paunović, Fakultet političkih nauka, Beograd
